Đất thờ cúng có được chia thừa kế không?

Trong nhiều gia đình Việt Nam, việc dành một phần tài sản để làm nơi thờ cúng tổ tiên là vấn đề khá phổ biến. Trên thực tế, di sản dùng vào việc thờ cúng thường là nhà ở, nhà thờ họ hoặc quyền sử dụng đất gắn liền với nơi thờ tự của gia đình.

Tuy nhiên, khi phát sinh tranh chấp thừa kế, nhiều người đặt câu hỏi: Quyền sử dụng đất dùng vào việc thờ cúng có được chia thừa kế không?

Đây là vấn đề pháp lý khá đặc thù vì vừa liên quan đến quy định của Bộ luật Dân sự, vừa chịu ảnh hưởng bởi tập quán, truyền thống của từng gia đình và dòng họ.

Di sản dùng vào việc thờ cúng là gì?

Theo Điều 645 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền dành một phần di sản dùng vào việc thờ cúng. Phần tài sản này sẽ được giao cho người được chỉ định quản lý để phục vụ việc thờ cúng theo ý chí của người đã mất.

Di sản dùng vào việc thờ cúng có thể gồm:

• Quyền sử dụng đất;
• Nhà ở;
• Nhà thờ họ;
• Tài sản phục vụ việc thờ cúng;
• Các tài sản khác theo nội dung di chúc.

Trong thực tế, quyền sử dụng đất là loại tài sản thường được sử dụng làm di sản thờ cúng vì gắn với nơi đặt bàn thờ, nhà thờ hoặc khu đất hương hỏa của gia đình.

Quyền sử dụng đất dùng vào việc thờ cúng có được chia thừa kế không?

Theo quy định hiện hành, phần di sản được xác định dùng vào việc thờ cúng sẽ không được chia thừa kế.

Điều này có nghĩa:

• Người thừa kế không được yêu cầu chia phần đất dùng vào việc thờ cúng;
• Người quản lý chỉ có quyền quản lý và sử dụng đúng mục đích;
• Phần đất này không mặc nhiên thuộc sở hữu riêng của người quản lý.

Tuy nhiên, để xác định một thửa đất có thực sự là đất dùng vào việc thờ cúng hay không, cần xem xét nhiều yếu tố khác nhau.

Khi nào đất được xem là đất dùng vào việc thờ cúng?

Không phải mọi trường hợp đất của người chết để lại đều được xem là đất thờ cúng.

Thông thường, Tòa án sẽ xem xét các căn cứ như:

• Nội dung di chúc;
• Ý chí của người để lại di sản;
• Thỏa thuận giữa các đồng thừa kế;
• Quá trình quản lý và sử dụng đất thực tế;
• Việc trên đất có nhà thờ họ hoặc công trình thờ cúng hay không.

Nếu có căn cứ chứng minh người để lại di sản đã xác định rõ phần đất dùng cho việc thờ cúng thì phần tài sản đó thường không bị chia thừa kế.

Không có di chúc thì đất có được xem là đất thờ cúng không?

Đây là vấn đề tranh chấp khá phổ biến hiện nay.

Theo quy định pháp luật, việc xác lập di sản dùng vào việc thờ cúng chủ yếu dựa trên ý chí của người lập di chúc. Vì vậy, nếu không có di chúc thì việc xác định đất thờ cúng thường gặp nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, trong thực tế xét xử, Tòa án vẫn có thể xem xét:

• Tập quán của gia đình;
• Quá trình sử dụng đất lâu dài;
• Việc duy trì thờ cúng ổn định qua nhiều thế hệ;
• Sự thừa nhận của các đồng thừa kế.

Nếu có đủ căn cứ chứng minh các bên đã thống nhất sử dụng đất vào mục đích thờ cúng thì phần đất đó vẫn có thể được công nhận là đất thờ cúng.

Người quản lý đất thờ cúng có phải chủ sở hữu không?

Nhiều người nhầm lẫn rằng người được giao quản lý đất thờ cúng sẽ có toàn quyền đối với tài sản này.

Tuy nhiên, về bản chất pháp lý, người quản lý chỉ được giao quản lý và sử dụng đúng mục đích thờ cúng.

Người quản lý không được tự ý:

• Chuyển nhượng;
• Tặng cho;
• Thế chấp;
• Chia tách đất;
• Định đoạt tài sản trái ý chí của người để lại di sản.

Nếu tự ý bán hoặc chuyển nhượng đất thờ cúng, giao dịch có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu khi phát sinh tranh chấp.

Trường hợp nào đất thờ cúng vẫn có thể bị chia?

Dù pháp luật quy định đất dùng vào việc thờ cúng không được chia thừa kế, nhưng trên thực tế vẫn có những trường hợp phát sinh tranh chấp dẫn đến việc phân chia tài sản.

Một số trường hợp thường gặp gồm:

• Không chứng minh được đây là đất thờ cúng;
• Không có di chúc;
• Các đồng thừa kế không thống nhất;
• Đất đã bị sử dụng vào mục đích khác trong thời gian dài;
• Người quản lý sử dụng đất như tài sản riêng.

Ngoài ra, nếu di sản của người chết không đủ để thanh toán nghĩa vụ tài sản thì phần đất dùng vào việc thờ cúng vẫn có thể bị xử lý để thực hiện nghĩa vụ theo quy định pháp luật.

Những tranh chấp thường gặp liên quan đến đất thờ cúng

Tranh chấp đất thờ cúng thường kéo dài và phức tạp vì liên quan đến nhiều thành viên trong gia đình hoặc dòng họ.

Một số dạng tranh chấp phổ biến gồm:

• Tranh chấp xác định đất có phải đất thờ cúng hay không;
• Tranh chấp quyền quản lý đất thờ cúng;
• Tranh chấp việc chuyển nhượng đất;
• Tranh chấp chia thừa kế;
• Tranh chấp giữa các thành viên trong dòng họ.

Nhiều trường hợp không có giấy tờ rõ ràng nên việc chứng minh ý chí của người đã mất gặp rất nhiều khó khăn.

Một số lưu ý để hạn chế tranh chấp đất thờ cúng

Để hạn chế tranh chấp, người lập di chúc nên:

• Ghi rõ phần đất dùng vào việc thờ cúng;
• Chỉ định người quản lý;
• Xác định phạm vi quyền và nghĩa vụ;
• Thể hiện rõ việc không chia thừa kế;
• Lập di chúc hợp pháp theo quy định.

Đối với các đồng thừa kế, nếu thống nhất dành đất làm nơi thờ cúng thì nên lập văn bản thỏa thuận rõ ràng để tránh tranh chấp về sau.

Kết luận

Đất thờ cũng là loại di sản khá đặc thù trong pháp luật Việt Nam. Theo quy định hiện hành, phần đất được xác định dùng vào việc thờ cúng sẽ không được chia thừa kế.

Tuy nhiên, để được công nhận là đất thờ cúng, cần có căn cứ rõ ràng thể hiện ý chí của người để lại di sản hoặc sự thống nhất của các đồng thừa kế. Trong trường hợp không có giấy tờ hoặc phát sinh tranh chấp, việc giải quyết thường khá phức tạp và kéo dài.

👉 Tham khảo thêm bài viết: Tài sản không có người thừa kế sẽ thuộc về ai?